شرایط پذیرش بچه از پرورشگاه | راهنمای کامل فرزندخواندگی

برای پذیرش فرزند از پرورشگاه در ایران، متقاضیان باید شرایط عمومی و اختصاصی تعیین شده توسط سازمان بهزیستی را احراز کنند و مراحل قانونی را از طریق سامانه ملی فرزندخواندگی پیگیری نمایند. این مسیر، شامل ثبت نام آنلاین، ارائه مدارک، مصاحبه های مددکاری و روانشناسی و در نهایت، صدور حکم سرپرستی است که با هدف تامین بهترین آینده برای کودکان بی سرپرست و بدسرپرست انجام می شود.

فرزندخواندگی، سفری است که برای بسیاری از افراد و خانواده ها، سرشار از امید و عشق است. این تصمیم بزرگ، نه تنها زندگی یک کودک را دگرگون می سازد، بلکه افق های تازه ای را در زندگی سرپرستان نیز می گشاید. اما قدم گذاشتن در این مسیر ارزشمند، نیازمند آگاهی کامل از تمامی جوانب آن است؛ از پیش نیازها و شرایط اولیه گرفته تا پیچیدگی های اداری، مدارک لازم، چالش های احتمالی و جنبه های حقوقی، شرعی و روانی. این راهنما با هدف ترسیم یک نقشه راه جامع برای متقاضیان فرزندخواندگی در ایران تهیه شده است تا با اطلاعاتی کامل و به روز، به استقبال این تجربه سرنوشت ساز بروند و بتوانند با اطمینان خاطر، گام در این وادی بگذارند.

۱. فرزندخواندگی چیست؟ تعاریف و مبانی

در این مسیر پرفراز و نشیب، درک تفاوت ها و مبانی قانونی و شرعی فرزندخواندگی، حیاتی است. گاهی، واژه ها و تعاریف می توانند ذهنیت ما را شکل دهند و دانستن آن ها، نخستین گام در شفاف سازی این راه است.

۱.۱. تفاوت فرزندخوانده و فرزند بیولوژیک

فرزندخوانده، کودکی است که توسط افراد دیگری غیر از پدر و مادر بیولوژیکی اش به فرزندی پذیرفته می شود. این رابطه، یک پیوند عمیق عاطفی و اجتماعی را شکل می دهد که از طریق یک فرآیند قانونی و با هدف تامین بهترین منافع کودک برقرار می شود. در کنار این پیوند عاطفی، مفاهیمی چون «پدرخوانده» و «مادرخوانده» نیز مطرح می شوند که نشان دهنده مسئولیت های سرپرستی هستند. در مقابل، فرزند بیولوژیک، کودکی است که از طریق تولد طبیعی از والدین خود متولد می شود و از نظر ژنتیکی و نَسَبی، با آن ها ارتباط مستقیم دارد. تفاوت اصلی میان این دو، در نحوه شکل گیری رابطه والد-فرزندی و برخی جنبه های حقوقی و قانونی است. در حالی که رابطه فرزند بیولوژیک بر اساس نَسَب استوار است، رابطه فرزندخوانده بر پایه حکم دادگاه و تصمیم قانونی برای سرپرستی بنا می شود.

۱.۲. مبانی قانونی فرزندخواندگی در ایران

قوانین حامی این پیمان مقدس، چارچوب لازم را برای اطمینان از صحت و سلامت فرآیند فرزندخواندگی فراهم می کنند. در ایران، قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست به عنوان ستون اصلی حقوقی این فرآیند شناخته می شود. این قانون، با هدف حمایت از حقوق این کودکان و نوجوانان و فراهم آوردن فرصت زندگی در یک خانواده امن و پرمهر، تصویب شده است. نقش سازمان بهزیستی و دادگاه ها در این میان، بسیار پررنگ است. سازمان بهزیستی به عنوان متولی اصلی، مسئولیت شناسایی کودکان واجد شرایط، ارزیابی صلاحیت متقاضیان و نظارت بر مراحل فرزندخواندگی را بر عهده دارد. دادگاه نیز با بررسی پرونده ها، احراز شرایط قانونی و صدور حکم سرپرستی، به این فرآیند رسمیت می بخشد.

۱.۳. مبانی شرعی و مسئله محرمیت

نگاهی به آموزه های دینی، آرامش بخش این سفر است و بسیاری از متقاضیان، دغدغه مسائل شرعی، به ویژه محرمیت فرزندخوانده را دارند. اسلام همواره بر حمایت از یتیمان و کودکان نیازمند سرپرستی تاکید کرده است. اگرچه در فقه اسلامی، فرزندخوانده از نظر نَسَبی با سرپرستان خود محرم نیست و احکام ارث نیز بر او جاری نمی شود، اما راه هایی برای ایجاد محرمیت شرعی پیش بینی شده است. از جمله این راه ها می توان به رضاع (شیرخوردن کودک از همسر سرپرست در شرایط خاص) یا عقد موقت (صیغه محرمیت) میان سرپرست مرد با مادر بیولوژیک فرزند دختر یا میان سرپرست زن با پدر بیولوژیک فرزند پسر (در صورت امکان و اطلاع) اشاره کرد. هدف از این احکام، حفظ حریم های شرعی و در عین حال، فراهم آوردن فضایی امن و سرشار از مهر برای فرزند و سرپرستان است. متقاضیان می توانند در این زمینه با مراجع تقلید خود مشورت کنند تا بهترین و مناسب ترین راهکار را برای خانواده خود انتخاب نمایند.

۲. پیش از اقدام: بررسی انگیزه ها و آمادگی ها

قدم گذاشتن در مسیر فرزندخواندگی، اغلب با انگیزه های عمیق درونی آغاز می شود و پیش از هر اقدام عملی، نیازمند یک بازنگری صادقانه و عمیق در انگیزه ها و آمادگی های روحی و روانی است. این مرحله، سنگ بنای یک رابطه موفق و پایدار خواهد بود.

۲.۱. انگیزه های فرزندخواندگی

دلایل متعددی می تواند افراد و زوجین را به سمت فرزندخواندگی سوق دهد. یکی از رایج ترین انگیزه ها، مواجهه با ناباروری یا چالش های پزشکی در فرزندآوری بیولوژیکی است. برای این گروه، فرزندخواندگی فرصتی بی نظیر برای تجربه حس والدگری و تکمیل خانواده فراهم می کند. از سوی دیگر، بسیاری از افراد با احساس مسئولیت اجتماعی و تمایل قلبی برای حمایت از کودکان نیازمند، به این مسیر قدم می گذارند. این دسته از متقاضیان، تمایل دارند که با پناه دادن به کودکی که سرپرست ندارد، به او فرصت یک زندگی بهتر و آینده ای روشن تر را هدیه دهند. تجربه حس والدگری و تکمیل خانواده، صرف نظر از دلایل ناباروری یا مسائل اجتماعی، انگیزه ای قوی است که زوجین و حتی زنان مجرد را به سمت فرزندخواندگی سوق می دهد. این اشتیاق برای پرورش و تربیت یک انسان، ارائه عشق بی قید و شرط و ساختن خاطرات مشترک، می تواند یکی از زیباترین ابعاد این تجربه باشد.

۲.۲. آمادگی های روانی و اجتماعی برای پذیرش فرزند

این تصمیم، بیش از هر چیز، به آمادگی روحی و فکری نیاز دارد. فرآیند فرزندخواندگی صرفاً یک عمل خیرخواهانه نیست، بلکه تعهدی بلندمدت و عمیق است که نیازمند خودآگاهی و انتظارات واقع بینانه است. مشاوره های قبل از فرزندخواندگی نقش حیاتی در این مرحله ایفا می کنند. روانشناسان و مددکاران اجتماعی به متقاضیان کمک می کنند تا با چالش های احتمالی مواجه شوند، انتظارات خود را مدیریت کنند و از آمادگی روانی کافی برای پذیرش کودک اطمینان یابند. این مشاوره ها می توانند به درک بهتر نیازهای کودک، نحوه برخورد با مسائل مربوط به گذشته او، و چگونگی ایجاد ارتباط عمیق و پایدار با فرزندخوانده کمک کنند. اهمیت انتظارات واقع بینانه نیز در این مرحله بسیار بالاست. فرزندخوانده، هرچند به خانواده می پیوندد، اما ممکن است تجربه ها و چالش های خاص خود را داشته باشد. پذیرش این واقعیت و آمادگی برای مواجهه با آن ها، بخش مهمی از آمادگی های روانی و اجتماعی است. در این مرحله، سرپرستان باید به این درک برسند که مهم ترین هدیه ای که می توانند به فرزندخوانده خود بدهند، عشق، صبر و ثبات است.

فرزندخواندگی، نه تنها زندگی یک کودک را دگرگون می سازد، بلکه افق های تازه ای را در زندگی سرپرستان نیز می گشاید و نیازمند آمادگی کامل از تمامی جوانب است.

۳. شرایط عمومی و اختصاصی فرزندخواندگی در بهزیستی (سال 1404)

سازمان بهزیستی، با دقت و وسواس، صلاحیت خانواده ها را می سنجد تا اطمینان حاصل کند که بهترین محیط برای رشد و بالندگی کودکان فراهم می شود. شرایط فرزندخواندگی در ایران، بر اساس قوانین و آیین نامه های مصوب تعیین می شود و برای سال ۱۴۰۴ نیز این ضوابط با هدف حمایت هرچه بیشتر از حقوق کودکان، به روزرسانی و اجرا می شوند.

۳.۱. شرایط عمومی لازم برای تمامی متقاضیان

تمامی افرادی که متقاضی فرزندخواندگی هستند، باید دارای یک سری شرایط عمومی باشند که تضمین کننده توانایی آن ها در تربیت و نگهداری از کودک است. این شرایط عبارتند از:

1. تابعیت ایران: متقاضیان باید تابعیت جمهوری اسلامی ایران را داشته باشند.
2. اعتقاد به یکی از ادیان رسمی: اعتقاد و تقید به یکی از ادیان رسمی کشور (اسلام، مسیحیت، کلیمی یا زرتشتی) و انجام واجبات دینی.
3. صلاحیت اخلاقی و عدم سابقه کیفری: متقاضیان باید از صلاحیت اخلاقی لازم برخوردار بوده و هیچ گونه سابقه محکومیت کیفری موثر نداشته باشند.
4. سلامت جسم و روان، توانایی عملی نگهداری از کودک: متقاضیان نباید به بیماری های صعب العلاج یا واگیردار مبتلا باشند و از سلامت جسمی و روانی کافی برای نگهداری از کودک برخوردار باشند. عدم اعتیاد به مواد مخدر، روانگردان و الکل، و همچنین عدم ابتلا به جنون و سفاهت از جمله این موارد است.
5. تمکن مالی و دارا بودن بیمه پایه: توانایی تامین نیازهای مادی کودک و همچنین دارا بودن بیمه پایه اجتماعی (و تعهد به بیمه کردن فرزندخوانده) از الزامات است.
6. تعهد به تملیک بخشی از اموال به نفع کودک: مطابق ماده ۱۴ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست، متقاضیان باید تعهد کتبی برای تملیک بخشی از اموال یا حقوق خود به نفع کودک را ارائه دهند. این اقدام با تشخیص دادگاه، می تواند به صورت تملیک عینی یا تعهد برای آینده باشد. هدف از این بند، تضمین آینده مالی کودک و جبران عدم بهره مندی او از ارث نَسَبی است.

۳.۲. اولویت بندی گروه های متقاضی برای فرزندخواندگی

در این راه، برخی از متقاضیان، در اولویت قرار می گیرند تا کودکان نیازمند، سریع تر به آغوش خانواده ای گرم سپرده شوند. سازمان بهزیستی با هدف تسریع در فرآیند واگذاری کودکان به خانواده ها و با توجه به نیازهای خاص هر کودک، یک اولویت بندی مشخص را برای گروه های مختلف متقاضیان در نظر می گیرد. این اولویت بندی به شرح زیر است:

1. زوجین بدون فرزند: بالاترین اولویت برای زوجینی است که به دلیل ناباروری یا دلایل دیگر، صاحب فرزند بیولوژیکی نشده اند و حداقل یکی از آن ها بالای ۳۰ سال سن داشته باشد.
2. دختران و زنان بدون شوهر: این گروه از متقاضیان که حداقل ۳۰ سال سن دارند، می توانند برای سرپرستی فرزند دختر اقدام کنند.
3. زوجین دارای فرزند: زوجینی که با وجود داشتن فرزندان بیولوژیکی، تمایل به پذیرش سرپرستی یک کودک دیگر دارند. در این حالت، تناسب سنی میان فرزندخوانده و فرزندان بیولوژیک، و همچنین محدودیت در تعداد فرزندان (در صورت داشتن سه فرزند زیستی) مورد توجه قرار می گیرد.

این اولویت بندی همچنین می تواند برای کودکان با نیازهای خاص (مانند کودکان با معلولیت یا بیماری خاص) یا کودکان با سنین بالاتر، انعطاف پذیر باشد. به این معنی که برای پذیرش این دسته از کودکان، ممکن است اولویت بندی ها تغییر کرده و فرآیند سریع تر طی شود.

۳.۳. شرایط اختصاصی برای هر گروه متقاضی

علاوه بر شرایط عمومی، هر گروه از متقاضیان، نیازمندی های خاصی دارند که باید آن ها را احراز کنند:

• برای زوجین بدون فرزند:

  1. باید حداقل پنج سال از تاریخ ازدواج آن ها گذشته باشد و صاحب فرزند نشده باشند.
  2. ارائه گواهی از پزشک متخصص زنان و زایمان و تاییدیه پزشکی قانونی مبنی بر عدم امکان بچه دار شدن برای هر دو زوج الزامی است.
  3. حداقل سن یکی از زوجین باید بالای ۳۰ سال باشد و عقد ازدواج آن ها دائمی باشد.

• برای دختران و زنان مجرد:

  1. متقاضی باید حداقل ۳۰ سال سن داشته باشد.
  2. مجرد بودن و عدم وجود شوهر.
  3. حق اقدام برای فرزندخواندگی فقط برای فرزند دختر مجاز است، مگر در مواردی خاص نظیر سرپرستی خواهرزاده، برادرزاده یا نوه خود.
  4. دارا بودن منزل مسکونی مستقل (ملکی یا استیجاری). در صورت زندگی با اعضای خانواده، امکانات رفاهی و وضعیت خانواده متقاضی باید بررسی و تایید شود.
  5. نداشتن فرزند، مگر در مورد اقدام برای فرزندخواندگی خواهران و برادران یا برادرزاده ها یا خواهرزاده ها یا نوه ها.

• برای زوجین دارای فرزند:

  1. عقد ازدواج آن ها باید دائمی باشد.
  2. رعایت تناسب سنی میان فرزندخوانده و فرزند یا فرزندان بیولوژیکی متقاضیان از اهمیت بالایی برخوردار است.
  3. در صورتی که زوجین دارای سه فرزند زیستی باشند که با آن ها زندگی می کنند، صرفاً درخواست فرزندخواندگی یک کودک پذیرفته می شود، مگر آنکه کودکان مورد درخواست، خواهر و برادر باشند که در این صورت امکان پذیرش هر دو وجود دارد.

۴. راهنمای گام به گام مراحل فرزندخواندگی از طریق بهزیستی (فرآیند اجرایی)

گام نخست در این سفر، ورود به دنیای دیجیتال و سپس طی مراحل حضوری و ارزیابی های دقیق است. فرآیند فرزندخواندگی، مسیری است مرحله به مرحله که هر گام آن برای تامین بهترین آینده برای کودک ضروری است. این بخش به تفصیل مراحل اجرایی فرزندخواندگی از طریق سازمان بهزیستی را شرح می دهد.

۴.۱. ثبت نام اولیه در سامانه ملی فرزندخواندگی (adoption.behzisti.net)

آغاز این فرآیند، با ثبت نام در سامانه ملی فرزندخواندگی به آدرس adoption.behzisti.net صورت می پذیرد. متقاضیان باید با مراجعه به این سامانه، ابتدا یک حساب کاربری ایجاد کرده و کد شناسایی مربوطه را دریافت نمایند. در این مرحله، دقت در ورود اطلاعات و آپلود مدارک با کیفیت و خوانا از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا هرگونه نقص یا اشتباه می تواند فرآیند را طولانی تر کند. توصیه می شود متقاضیان قبل از شروع ثبت نام، تمامی مدارک مورد نیاز را آماده و به صورت فایل های دیجیتالی با کیفیت بالا در دسترس داشته باشند.

۴.۲. مدارک لازم برای ثبت نام و تکمیل پرونده (چک لیست کامل و به روز)

تکمیل پرونده، نیازمند دقت در جمع آوری اسناد است. پس از ثبت نام اولیه در سامانه، متقاضیان باید مدارک زیر را جهت تکمیل پرونده خود آماده و در سامانه بارگذاری کنند:

ردیف	مدرک مورد نیاز	توضیحات
۱	تصویر کلیه صفحات شناسنامه ایرانی متقاضیان	شامل تمامی صفحات شناسنامه زن و شوهر یا متقاضی مجرد.
۲	تصویر کارت ملی متقاضیان	کارت ملی پشت و رو.
۳	تصویر کارت پایان خدمت یا معافیت (برای آقایان)	برای آقایان متقاضی.
۴	تصویر سند ازدواج زوجین متقاضی	برای زوجین.
۵	تصویر آخرین مدرک تحصیلی متقاضیان	مدرک تحصیلی بالاترین مقطع.
۶	تصویر سند مالکیت، مبایعه نامه یا اجاره نامه منزل	مدرک مربوط به محل سکونت.
۷	گواهی اشتغال به کار و تعیین میزان درآمد	حکم کارگزینی، فیش حقوقی، پروانه کسب و …
۸	تصویر مدارک بیمه پایه اجتماعی	مانند دفترچه بیمه تامین اجتماعی یا خدمات درمانی.
۹	گواهی پزشک متخصص زنان و زایمان و پزشکی قانونی	برای زوجین فاقد فرزند که پنج سال از ازدواجشان گذشته باشد، مبنی بر عدم امکان بچه دار شدن.
۱۰	سایر مدارک	هر مدرک دیگری که توسط سازمان بهزیستی یا دادگاه درخواست شود.

نکته مهم: پس از اعلام سازمان بهزیستی، تمامی مدارک فوق باید در یکی از دفاتر اسناد رسمی برابر اصل شوند.

۴.۳. فرآیند بررسی صلاحیت و مصاحبه ها

پس از ثبت نام و بارگذاری مدارک، نوبت به شناخت عمیق تر از متقاضیان می رسد. این مرحله شامل چندین گام ارزیابی است:

1. مصاحبه و بازدید مددکاری اولیه: مددکاران اجتماعی بهزیستی، با متقاضیان مصاحبه کرده و از محل زندگی آن ها بازدید می کنند تا شرایط فرهنگی، اجتماعی و محیطی خانواده را ارزیابی کنند. این بازدیدها نقش مهمی در درک توانایی خانواده برای تامین نیازهای کودک دارد.
2. معرفی به روانشناس معتمد سازمان: متقاضیان به روانشناس معتمد سازمان بهزیستی معرفی می شوند تا از نظر سلامت روان و آمادگی های روانی برای پذیرش فرزند، مورد ارزیابی قرار گیرند و تاییدیه لازم را دریافت کنند.
3. اخذ گواهی عدم اعتیاد و عدم سوء پیشینه: متقاضیان باید گواهی عدم اعتیاد و عدم سوء پیشینه کیفری را از مراجع مربوطه دریافت و ارائه دهند.

۴.۴. دیدار با کودک و دوره آزمایشی (دوره ۶ ماهه موقت)

لحظه دیدار، سرآغاز یک رابطه عمیق است. پس از تایید صلاحیت خانواده، زمان دیدار با کودک واجد شرایط فرا می رسد. در این مرحله، دیدارهایی بین متقاضیان و کودک انجام می شود تا پذیرش و تعامل طرفین مورد ارزیابی قرار گیرد. مددکاران بر این تعامل نظارت دارند و در صورت عدم برقراری ارتباط مناسب، امکان پیشنهاد تا سه کودک دیگر نیز وجود دارد. پس از توافق اولیه و تایید تعاملات، دادگاه حکمی موقت برای سرپرستی صادر می کند که معمولاً برای یک دوره شش ماهه است. در این دوره آزمایشی، کودک به طور موقت در کنار خانواده جدید خود زندگی می کند و مددکاران اجتماعی به طور منظم بر شرایط کودک و خانواده نظارت دارند. هدف از این دوره، اطمینان از سازگاری کودک با محیط جدید و آمادگی کامل خانواده برای پذیرش مسئولیت هاست. همچنین، شرکت در دوره های آموزشی والدگری برای سرپرستان در این دوره بسیار توصیه می شود.

۴.۵. صدور حکم قطعی سرپرستی

پس از گذراندن موفقیت آمیز مراحل، سرپرستی دائم اعطا می شود. در صورتی که در طول دوره شش ماهه آزمایشی، مددکاران اجتماعی و کارشناسان سازمان بهزیستی، از شرایط خانواده و تعامل آن ها با کودک رضایت کامل داشته باشند، پرونده برای صدور حکم قطعی سرپرستی به دادگاه ارجاع می شود. دادگاه نیز پس از بررسی گزارش ها و تایید نهایی، حکم قطعی سرپرستی را صادر می کند و کودک به طور رسمی به عنوان فرزندخوانده خانواده شناخته می شود.

۵. چالش ها و ابهامات رایج در مسیر فرزندخواندگی

در هر سفر مهمی، پرسش ها و ابهاماتی پدید می آید. مسیر فرزندخواندگی نیز از این قاعده مستثنی نیست و درک این چالش ها، می تواند به متقاضیان کمک کند تا با دیدی بازتر و آمادگی بیشتر به جلو حرکت کنند.

۵.۱. طولانی بودن فرآیند و دلایل آن

گاهی، این مسیر صبر و بردباری بسیاری می طلبد. بسیاری از متقاضیان از طولانی بودن فرآیند فرزندخواندگی گلایه دارند. این موضوع دلایل متعددی دارد که باید به آن ها توجه کرد. نخست اینکه، سازمان بهزیستی متولی تأمین کودک برای خانواده ها نیست، بلکه مسئول واگذاری کودکان واجد شرایط سرپرستی است. این کودکان باید ابتدا از نظر قضایی بی سرپرست یا بدسرپرست تشخیص داده شوند، فرآیندی که خود زمان بر است. همچنین، احراز صلاحیت دقیق خانواده های فرزندپذیر، شامل بررسی های مالی، فرهنگی و اجتماعی، نیازمند زمان و جلسات متعدد مشاوره است. این سخت گیری ها به دلیل حساسیت موضوع و اهمیت تامین بهترین آینده برای این کودکان است تا از هرگونه آسیب احتمالی در آینده، از جمله فسخ فرزندخواندگی، جلوگیری شود.

۵.۲. مسئله پارتی بازی و شفافیت سامانه

ذهن ها گاهی با پرسش هایی درباره عدالت درگیر می شوند. برخی متقاضیان، ممکن است تصور کنند که در فرآیند فرزندخواندگی پارتی بازی صورت می گیرد. اما با راه اندازی سامانه ملی فرزندخواندگی (adoption.behzisti.net)، تلاش شده است تا این فرآیند به بالاترین حد از شفافیت و عدالت برسد. تمامی مراحل ثبت نام، بارگذاری مدارک، و بررسی ها در این سامانه ثبت و قابل رصد است. آنچه ممکن است به اشتباه پارتی بازی تلقی شود، تفاوت در شرایط هر خانواده و هر کودک است. برای مثال، خانواده ای که مایل به پذیرش کودک با سن بالاتر (مثلاً ۶ ساله) یا کودک دارای نیازهای خاص است، ممکن است زودتر از خانواده ای که صرفاً متقاضی نوزاد دختر سالم است، به نتیجه برسد. این تفاوت ها ناشی از اولویت بندی ها و نیازهای کودکان موجود است، نه پارتی بازی. در صورت وجود هرگونه اعتراض یا احساس اجحاف، متقاضیان می توانند از طریق بخش پیگیری در سامانه یا سامانه دیدبان سازمان بهزیستی با شماره ۱۴۸۲، موارد را به ستاد کشوری مطرح نمایند.

۵.۳. مدت زمان لازم برای فرزندخواندگی

مدت زمان این انتظار، به عوامل گوناگونی بستگی دارد و نمی توان زمان مشخصی برای آن تعیین کرد. این عوامل شامل وجود کودک واجد شرایط واگذاری در استان مورد نظر و همچنین سن و جنسیت کودک مورد تقاضا است. تقاضا برای نوزادان دختر بسیار بالاست، که این امر می تواند منجر به صف های طولانی تر شود. در مقابل، اگر متقاضیان تمایل به پذیرش کودکان با سن بالاتر از ۶ سال (به ویژه پسر) یا کودکان دارای معلولیت یا بیماری های خاص داشته باشند، فرآیند ممکن است در مدت زمان کوتاه تری (گاهی زیر شش ماه) به نتیجه برسد.

۵.۴. آمار و وضعیت کودکان در بهزیستی (سنی و جنسیتی)

نگاهی به آمارها، واقعیت های موجود را آشکار می کند. آمارها نشان می دهند که در ایران، حدود ۹۹ درصد از متقاضیان در وهله اول به دنبال نوزاد دختر هستند. این در حالی است که تعداد فرزندان پسر و دختر در مراکز بهزیستی تقریباً برابر است. این عدم توازن در تقاضا، باعث می شود که کودکان پسر و همچنین کودکان با سنین بالاتر، مدت زمان بیشتری در مراکز شبه خانواده بمانند. حدود ۸۰ درصد فرزندخواندگی ها در سال های اخیر مربوط به گروه سنی ۰ تا ۳ سال بوده و تقاضا برای کودکان بالای سه سال به مراتب کمتر است. این مسئله اهمیت فرهنگ سازی برای پذیرش کودکان با سنین بالاتر و همچنین کودکان دارای نیازهای خاص را دوچندان می کند.

۵.۵. آیا روند فرزندخواندگی سخت تر شده است؟

این تصور که مسیر سخت تر شده، نیازمند توضیح است. به گفته مسئولان بهزیستی، روند فرزندخواندگی «سخت تر» نشده، بلکه «قانونمندتر» و «دقیق تر» شده است. در گذشته، ممکن بود برخی از شرایط خانواده ها به درستی بررسی نشود که این امر می توانست به آسیب های روحی شدید برای کودک در آینده (به ویژه در صورت فسخ فرزندخواندگی) منجر شود. با افزایش دقت در احراز صلاحیت ها، تلاش می شود تا کودکان به بهترین خانواده ها سپرده شوند و از تکرار تجربه های تلخ گذشته جلوگیری به عمل آید. حفظ ارتباط خواهر و برادری کودکان نیز یکی از اولویت های فعلی است که در گذشته کمتر مورد توجه قرار می گرفت و اکنون به دقت رعایت می شود تا از جدایی خواهر و برادرها تا حد امکان جلوگیری شود.

۵.۶. تکلیف تملیک اموال به نام فرزندخوانده (ماده ۱۴ قانون)

تضمین آینده مالی کودک، یکی از ارکان مهم این فرآیند است. ماده ۱۴ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست، به صراحت بیان می کند که دادگاه در صورتی حکم سرپرستی را صادر می کند که درخواست کننده سرپرستی، بخشی از اموال یا حقوق خود را به کودک یا نوجوان تحت سرپرستی تملیک کند. تشخیص نوع و میزان این مال یا حقوق بر عهده دادگاه است. این ماده با هدف تضمین آینده مالی کودک وضع شده است، زیرا فرزندخوانده از ارث نَسَبی بهره مند نمی شود. در مواردی که دادگاه تشخیص دهد اخذ تضمین عینی ممکن یا به مصلحت نیست، می تواند دستور اخذ تعهد کتبی به تملیک بخشی از اموال یا حقوق در آینده را صادر کند. یک تبصره نیز وجود دارد که به دادگاه اجازه می دهد در صورتی که تشخیص دهد اعطای سرپرستی بدون اجرای این ماده به مصلحت کودک است، حکم سرپرستی را صادر کند.

۶. وظایف و مسئولیت های سرپرستان پس از پذیرش فرزند

پذیرش فرزند، آغازی بر مسئولیت های عمیق است. با صدور حکم قطعی سرپرستی، سرپرستان، مسئولیت های حقوقی، مادی و معنوی گسترده ای نسبت به فرزندخوانده خود پیدا می کنند. این مسئولیت ها تا سن ۱۸ سالگی کودک ادامه دارد و هدف آن، تضمین رشد سالم و آینده ای روشن برای اوست.

۶.۱. تامین نیازهای مادی و معنوی کودک

مهم ترین وظیفه سرپرستان، فراهم آوردن یک محیط امن، حمایت کننده و سرشار از عشق برای کودک است. این شامل تامین تمامی نیازهای مادی از قبیل خوراک، پوشاک، مسکن، تحصیل و درمان می شود. علاوه بر نیازهای مادی، تامین نیازهای معنوی و عاطفی کودک، نظیر محبت، توجه، امنیت روانی و فرصت برای رشد شخصیت، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. سرپرستان باید به طور کامل از هرگونه تبعیض میان فرزندخوانده و فرزندان بیولوژیک (در صورت وجود) پرهیز کنند و با هر دو با عشق و عدالت رفتار نمایند. همچنین، آموزش و تربیت صحیح، پرورش استعدادها و فراهم آوردن فرصت هایی برای شکوفایی پتانسیل های کودک، از دیگر وظایف مهم سرپرستان محسوب می شود. گفتنی است که پرداخت مستمری که ممکن است به موجب قانون به کودک یا نوجوان بی سرپرست تعلق می گرفته، با فرزندخواندگی قطع نخواهد شد، اما خانواده نیز باید هزینه های کودک را تامین کند.

۶.۲. نظارت مددکاران اجتماعی

این سفر، با همراهی و حمایت مددکاران ادامه می یابد. پس از صدور حکم سرپرستی نیز، نظارت سازمان بهزیستی بر زندگی فرزندخوانده و خانواده جدیدش ادامه پیدا می کند. مددکاران اجتماعی به طور دوره ای از خانواده بازدید کرده و وضعیت کودک را از جنبه های مختلف روانی، جسمی، تحصیلی و اجتماعی ارزیابی می کنند. این نظارت ها با هدف اطمینان از حسن رفتار سرپرستان، تامین صحیح نیازهای کودک و جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده یا مشکل احتمالی انجام می شود. این فرآیند نظارتی معمولاً تا رسیدن کودک به سن ۱۸ سالگی ادامه دارد و در واقع یک سیستم حمایتی برای کودک و خانواده سرپرست محسوب می شود.

۷. اهمیت فرهنگ سازی و اطلاع رسانی صحیح در جامعه

هرچند مسیر فرزندخواندگی، گامی شخصی و خانوادگی است، اما جامعه نیز در آن نقشی حیاتی دارد. فرهنگ سازی و اطلاع رسانی صحیح، می تواند به کاهش ابهامات، از بین بردن کلیشه ها و پذیرش گسترده تر این پدیده اجتماعی کمک کند.

۷.۱. ضرورت اطلاع رسانی به کودک درباره فرزندخواندگی

رازداری، می تواند به کودک آسیب بزند. یکی از مهم ترین و حساس ترین مباحث در فرزندخواندگی، زمان و نحوه اطلاع رسانی به کودک درباره هویت فرزندخوانده اش است. روانشناسان و متخصصان کودک تاکید دارند که پنهان کاری این حقیقت می تواند در درازمدت آسیب های روانی جدی به کودک وارد کند. کودکانی که در سنین بالاتر و به طور ناگهانی از حقیقت فرزندخواندگی خود مطلع می شوند، ممکن است دچار بحران هویت، عدم اعتماد به نفس، خشم و احساس فریب خوردگی شوند. توصیه می شود که از سنین پایین و به تدریج، با زبانی ساده و متناسب با درک کودک، حقیقت به او گفته شود. این کار باید در محیطی امن و حمایت گر انجام شود تا کودک احساس کند که این حقیقت، نه تنها نکته منفی نیست، بلکه بخشی از داستان منحصر به فرد زندگی اوست و این خانواده با عشق و آگاهی او را پذیرفته اند. این رویکرد، به کودک کمک می کند تا از ابتدا با هویت خود کنار بیاید و با اعتماد به نفس بیشتری در جامعه حضور یابد.

۷.۲. نقش رسانه ها و الگوهای اجتماعی

جامعه نیز در این مسیر، نقشی حیاتی دارد. فرهنگ سازی یک امر کند اجتماعی است و به مرور به دست می آید. رسانه ها، به ویژه آن هایی که با فیلم، سریال و انیمیشن سروکار دارند، می توانند در این زمینه بسیار تاثیرگذار باشند. ساخت آثار هنری که به موضوع فرزندخواندگی می پردازند و جنبه های مثبت آن را به تصویر می کشند، به کاهش ذهنیت های نادرست و افزایش پذیرش اجتماعی کمک می کند. الگوهای اجتماعی، همچون افراد مشهور یا خانواده هایی که به صورت عمومی تجربه فرزندخواندگی خود را به اشتراک می گذارند، می توانند به تغییر نگرش ها و تشویق دیگران برای قدم گذاشتن در این مسیر کمک کنند. همچنین، فرهنگ سازی برای پذیرش کودکان با سنین بالاتر یا کودکان دارای نیازهای خاص (مانند کودکان با معلولیت)، می تواند به رفع معضل بچه صددرصد سالم کمک کرده و فرصت های بیشتری را برای این دسته از کودکان فراهم آورد تا به آغوش خانواده ای گرم سپرده شوند.

۸. راهنمای پیگیری درخواست فرزندخواندگی

سفر هر متقاضی، نیازمند پیگیری مستمر است. پس از ثبت نام اولیه و تکمیل پرونده، متقاضیان ممکن است نیاز داشته باشند تا از وضعیت درخواست خود مطلع شوند و مراحل بعدی را پیگیری کنند. سامانه ملی فرزندخواندگی، ابزاری کارآمد برای این منظور فراهم کرده است.

۸.۱. نحوه پیگیری پرونده در سامانه ملی فرزندخواندگی

برای پیگیری وضعیت پرونده فرزندخواندگی، متقاضیان می توانند به آدرس adoption.behzisti.net مراجعه کنند. در صفحه اصلی سامانه، بخشی برای پیگیری پرونده وجود دارد. با وارد کردن شماره موبایل و رمز عبوری که هنگام ثبت نام اولیه دریافت شده است، امکان دسترسی به اطلاعات پرونده و مشاهده آخرین وضعیت درخواست فراهم می شود. این بخش به متقاضیان این امکان را می دهد که به صورت آنلاین از پیشرفت پرونده خود مطلع شوند و در صورت نیاز، مدارک جدیدی را بارگذاری کرده یا پاسخ سوالات احتمالی کارشناسان را ارائه دهند. پیگیری منظم از طریق این سامانه، به متقاضیان کمک می کند تا همواره در جریان روند پرونده خود قرار داشته باشند و در صورت لزوم، اقدامات لازم را در زمان مقتضی انجام دهند.

فرزندخواندگی، فرایندی است که قلب ها را به هم پیوند می زند و زندگی ها را متحول می کند. این مسیر، هرچند ممکن است پیچیدگی ها و چالش های خاص خود را داشته باشد، اما با آگاهی، صبر، و آمادگی کامل، به یکی از ارزشمندترین و عمیق ترین تجربیات زندگی تبدیل خواهد شد. این راهنما تلاش کرد تا تمامی ابعاد فرزندخواندگی را از جنبه های قانونی، شرعی، روانی و اجتماعی پوشش دهد تا متقاضیان با دیدی جامع و اطلاعاتی به روز، گام در این مسیر خیر بگذارند. هر کودکی شایسته داشتن یک خانواده است و هر خانواده ای که آغوش خود را به روی کودکی می گشاید، بذر عشق و امید را در زمین زندگی می کارد. امید است که این راهنما، چراغ راهی باشد برای آنان که در جستجوی این پیوند مقدس هستند و به آن ها در رسیدن به آرزوی داشتن یک فرزند یاری رساند.